پشت‌صحنه دنیای عطرها

عطر؛ سفری دل‌انگیز در طول تاریخ

عطرها از گذشته‌ای پرفروغ و خوش‌بو برخوردارند که قدمت آن‌ها به آغاز تاریخ بشر بازمی‌گردد. واژه‌ی “perfume” ریشه‌ای لاتین دارد؛ از ترکیب “per” به‌معنای “از میان” و “fumum” یعنی “دود” گرفته شده است. در ابتدا، هدف از ساخت عطر تقلید از رایحه‌های دلپذیر طبیعت بود. روغن‌های طبیعی از گیاهان استخراج می‌شدند و به عنوان مواد اولیه‌ی اصلی عطرسازی در جهان باستان مورد استفاده قرار می‌گرفتند. این روغن‌ها با فشار دادن، بخار دادن و سوزاندن به شکل رایحه در هوا پراکنده می‌شدند.

امروزه، قرن‌ها پس از اولین استشمام رایحه‌ای دست‌ساز، عطرسازی به صنعتی چند میلیارد دلاری در سطح جهان تبدیل شده است. فرآیند علمی تولید عطر، همانند سایر حوزه‌ها، به‌شدت پیشرفت کرده و بهبود یافته است. در این مقاله، نگاهی خواهیم داشت به تاریخچه‌ی پر بار عطر و راهنمای کاملی از هنر و علم عطرسازی؛ از استخراج مواد اولیه گرفته تا ساخت رایحه‌ای ماندگار و قابل عرضه به بازار.

عطر در جهان باستان

در کتاب مقدس، از عطر با اشاره به سه مرد دانا یاد شده که هنگام تولد عیسی مسیح، هدایایی همچون مر و کندر با خود آوردند. تمدن مصر باستان سرشار از شواهد استفاده از روغن‌های معطر است که در کتیبه‌ها و اسناد پاپیروسی به آن اشاره شده است. آن‌ها از عطر برای مراسم مذهبی، تولید لوسیون‌های بدن با استفاده از صمغ و چوب‌های معطر و حتی در فرایند مومیایی‌سازی استفاده می‌کردند. هر خدای مصری بوی خاص خود را داشت و واژه‌ی معادل عطر در زبان آن‌ها، «رایحه‌ی خدایان» معنا می‌داد.

از یونان باستان تا اروپا

هنر عطرسازی از یونان باستان به روم، سپس به شرق و در نهایت به اروپا رسید. در قرن سیزدهم، صلیبی‌ها هنگام بازگشت از فلسطین، نمونه‌هایی از عطرها را با خود آوردند و در انگلستان، ایتالیا و فرانسه پخش کردند. در آن زمان، اروپاییان اعتقاد داشتند که عطر خاصیت درمانی دارد. پزشکان قرن هفدهم در هنگام درمان قربانیان طاعون، کیسه‌هایی از میخک، دارچین و سایر ادویه‌ها را جلوی دهان و بینی خود قرار می‌دادند تا از آلودگی مصون بمانند.

لویی چهاردهم، پادشاه فرانسه، آن‌قدر از عطر استفاده می‌کرد که او را «پادشاه عطر» می‌نامیدند. عطریات نه‌فقط در بدن او، بلکه در سراسر قصر سلطنتی حضور داشت؛ از گل‌خانه‌های معطر گرفته تا کاسه‌هایی پر از گل خشک روی میزها. مهمانان قصر سلطنتی در شیر بز و گلبرگ‌های رز حمام می‌کردند. حتی لباس، مبلمان، دیوارها و ظروف غذا نیز معطر بودند. در انگلستان، عطرها در جواهرات مخفی می‌شدند، مانند مدال‌هایی با فضای پنهان یا سر عصاهایی که درونشان عطر بود.

قرن نوزدهم: تولد تولید انبوه

تولید انبوه عطر در اواسط قرن نوزدهم، همزمان با معرفی ترکیبات شیمیایی مصنوعی آغاز شد. نخستین عطر مصنوعی، ترکیبی از اسید نیتریک و بنزن بود به‌نام «نیتروبنزن» که بویی شبیه بادام داشت و در صابون‌های معطر آن دوران استفاده می‌شد. در سال ۱۸۶۸، ویلیام پرکین، شیمی‌دان انگلیسی، با سنتز کومارین – ترکیبی از دانه‌ی تنکا – عطری شبیه چمن تازه‌چیده‌شده تولید کرد.

پیشرفت‌های دیگر شامل ساخت وانیل و بنفشه‌ی مصنوعی توسط فریدریش تیمان در دانشگاه برلین، و همچنین تولید ماده‌ای به نام سیترونلول (با رایحه‌ی نخود شیرین، سوسن، نرگس و سنبل) توسط فرانسس داج آمریکایی بود.

چگونه روغن‌های گیاهی استخراج می‌شوند؟

روغن‌های مورد استفاده در عطرسازی از گیاهان و گل‌ها گرفته می‌شوند و روش‌های مختلفی برای استخراج آن‌ها وجود دارد:

بخاردهی: بخار از میان گیاه عبور داده می‌شود تا روغن تبدیل به گاز شود، سپس آن را سرد کرده و به شکل مایع درمی‌آورند.
جوشاندن: گل‌ها در آب جوشانده می‌شوند تا روغن آن‌ها آزاد شود.
استخراج با حلال: گل‌ها در مخازن بزرگی با بنزن یا اتر شست‌وشو داده می‌شوند. باقی‌مانده‌ی مومی شکل حاوی روغن، در الکل حل شده و سپس الکل تبخیر می‌شود.
انفلوئراژ: گل‌ها روی شیشه‌های آغشته به چربی قرار می‌گیرند. بعد از چند هفته، گل‌ها تعویض شده و این روند تکرار می‌شود تا چربی‌ها با رایحه اشباع شوند.
ماسره کردن: مشابه انفلوئراژ، ولی از چربی گرم استفاده می‌شود.
فشرده‌سازی: رایحه‌ی مرکبات با فشار دادن پوست آن‌ها استخراج می‌شود. این روش قدیمی‌ترین و ارزان‌ترین روش است.

خلق رایحه

فرایند عطرسازی پس از استخراج روغن‌ها تازه آغاز می‌شود. ترکیب این روغن‌ها طبق فرمولی خاص و گاهی شامل بیش از ۸۰۰ ماده‌ی مختلف، به سال‌ها زمان نیاز دارد. در پایان، رایحه با مقادیری از الکل و آب رقیق می‌شود. درصد بالای روغن عطر، شدت آن را مشخص می‌کند:

عطر (Perfume): تا ۴۰٪ روغن
ادو تویلت (Eau de toilette): تا ۱۵٪ روغن
ادکلن (Cologne): حدود ۱۰٪ روغن

فرآیند بلوغ یا کهنه شدن عطر

پس از ترکیب با الکل، عطر باید مدت‌زمانی بین چند ماه تا یک سال در محیطی خنک و تاریک باقی بماند تا رایحه‌اش تثبیت شود. در این دوره، ترکیب‌های عطری به‌درستی با الکل پیوند می‌خورند. در پایان، یک کارشناس با بررسی بو، کیفیت نهایی را ارزیابی می‌کند. عطر نهایی باید دارای سه نت (رایحه) باشد:

نت ابتدایی (Top note)
نت میانی یا قلبی (Heart note)
نت پایه (Base note)

سپس عطر سرد و فیلتر شده و در بطری‌ها پر می‌شود. برای حفظ کیفیت، آن را از اکسیژن و نور محافظت می‌کنند. امروزه افزودن آنتی‌اکسیدان‌ها مانند BHT به ماندگاری بیشتر رایحه کمک می‌کند.

تولید صنعتی عطر

اولین گام در تولید عطر، جمع‌آوری و حمل مواد اولیه است. روغن‌های گیاهی اغلب با دست برداشت می‌شوند. مواد حیوانی مانند مشک یا عنبر از حیوانات استخراج می‌شوند. ترکیبات شیمیایی مصنوعی نیز در آزمایشگاه‌ها تولید می‌شوند. از میان ۲۵۰ هزار گونه‌ی گیاهی، تنها حدود ۲ هزار نوع، روغن قابل استخراج دارند. به‌همین دلیل، برای تولید رایحه‌هایی که در طبیعت یافت نمی‌شوند یا به‌سختی استخراج می‌شوند، از ترکیبات مصنوعی استفاده می‌شود. مواد حیوانی مانند مشک، عنبر سائل و کاستور به دلیل خاصیتی که در تثبیت و ماندگاری رایحه دارند، ارزشمندند. اما امروزه، استفاده از این مواد به دلیل حمایت از حیوانات و هزینه‌ی بالا کاهش یافته است.

چالش‌های دنیای عطر

هزاران گل برای تولید یک پوند روغن معطر نیاز است. میزان برداشت سالانه به شدت وابسته به شرایط کشاورزی است. نابودی محصولات یا بیماری گیاهی می‌تواند تولید را مختل کند. همچنین، استخراج روغن‌های حیوانی دشوار، پرهزینه و اغلب غیراخلاقی است. به همین دلیل، گرایش به سوی مواد شیمیایی مصنوعی بیشتر شده، هرچند در عطرهای لوکس همچنان مواد طبیعی ترجیح داده می‌شوند. با تغییر سلیقه‌ی مصرف‌کنندگان به سمت عطرهای ملایم‌تر، استفاده روزمره از عطر افزایش یافته و قیمت‌ها کاهش یافته‌اند.

عطر در زندگی امروز

امروزه عطر نه‌فقط برای خوش‌بو شدن، بلکه برای افزایش اعتماد به نفس، تمایز فردی، و حتی تغییر حال و هوا استفاده می‌شود. عطر می‌تواند خاطرات را زنده کند و احساسات را برانگیزد. درک چگونگی ساخت یک رایحه، باعث می‌شود ارزش آن بیشتر درک شود.